BA AL ZENEKIEN? > Ugarritza
Bi aldaera ditu, Ugarritze eta Ugarritza, eta Euskaltzaindiak azken hau hobesten du. Hitzaren jatorriari dagokionez, bi hitzen arteko elkarketatik eratorriko litzateke: “ur” eta “harri” eta horiei atzizkia erantsiko litzaioke. Beraz, ibaiak dakartzan harriak pilatzen diren lekua izango litzateke. Antza, Oiartzun ibaiak zekartzan harriak, lokatza eta bestelako hondakinak herriaren aurrean pilatuz joan ziren, Ugarritzako ibaiertza osatu arte. Ugarritzako eremuak, Santa Klara eta Lezorako zubien arteko lurrak hartzen ditu, hau da: Olibet, Lekuona okindegia, Gernika plaza, Etxeberrieta, trenbidea, Papelera eta horien instalazioek hartzen duten eremua.
Toponimian jasotakoari erreparatuz, garrantzi handiko aldea litzateke, eta horren lekuko bildu diren erabilera hauek: “Ugarritzako atea”, “Ugarritzako zumardia”, “Ugarritzako zubia”, “Ugarritzako ontziola”, “Ugarritzako kaia”, “Ugarritzako ontziralekua”, “Ugarritzako bidea”, “Ugarritzako urbazterra” eta “Ugarritzako lur-eremua”.
Ugarritzako zubia 1545. urtean eraiki zen udaletxeko plazan zegoen harri berarekin, Ugarritzeko ontziolarekin lotura egiteko.
Erdi Aroan harresitutako herriak bost sarrera zituen. Horietako bat, Ugarritzeko atea zen. Arkudun ate hori, 1880. urtean eraitsi zuten. Gamonek Ugarritzeko ontziola non kokatua zegoen aipatu zuen 1785. urtean, egun Papelera dagoen orubean, hain zuzen. Bestalde, bertan egiten ziren itsasontzi motak aipatzen dituzte XVI., XVII. eta XVIII. mendeetako zenbait agirik.
XVIII. mendean, itsas gora zegoenean uholdetu egiten ziren ibai-bazterreko lur hauek. 1785. urtean Ugarritzako kaia egin eta ibaia ubideratu zuten; horrek behin eta berriz gertatzen ziren uholde horiek geldiarazi zituen. 1889an “La Papelera Vasco-Belga” eraiki zen.
1890ean, Eugenio Zalakainek “Oarso-ibai” hura sortu zuen, geroago, 1916an, “Panier-Fleuri” bilakatuko zena. 1907. urtean hasi ziren Ugarritzan lehenengo etxebizitzak eraikitzen. 1909an Zubiaurreko oinezkoentzako pasabidea eraiki zuten. Ugarritzako zumardia, Zumardi Handia, nola eguneroko atsedenerako hala igande eta jaietako iskanbilarako leku aproposa zen. 1845eko urtean liho-oihalen lantegiaren eraiketak Ugarritzako zumardiaren lehendabiziko murrizpena ekarri zuen.
Hurrengo urteetan, Andoain-Irun errepideak, ibaiaren ubide berriak eta Zumardia eta Alaberga artean egindako errepideak ordura arteko Zumardi zabal eta zuhaitzez betetako hura egungo Gamon Zumardira mugatu zuten.
1866. urtean “La Ibérica, Gran Manufactura Española de Bizcochos y Galletas Olibet, SA” enpresa Ugarritzan eraiki zuten.
Toponimoa: Ugarritza (*)
| Izenburua | Sarrera |
| Zaria | Handi ezezaguna |
| Orereta Kalea | Aldapan gora harresiaren paralelo |
| Eliz Kalea | Txikitoren tartetik gora |
| Malbazar | Malbazarko txabolatik abiatuz |
| Esmalteria | Koldo Mitxelena plaza aurretik Esmalteria lantegia |
| Niessen | Lantegia izan eta merkatalgune bilakatu zen esparrua |
| Torrekua | Harrizko aurpegi misteriotsua |
| Morrontxo | Nafarroako ateko zaindari |
| Santxoenea kalea | Erdi Aroko hainbat etxeren peskizan |
| Beingoerrota | Errota Oiartzun ibaiaren bokalean |
| Ozizpe | Itsasoz inguraturik ez dagoen uhartea |
| Estrata | Aldapa pikua |
| Esnabide | Kaleko oinetakoen aldalekua |
| Gaztelutxo | Harrera etxea bilakatu den baserria |
| Foruen plaza | Herriko bizitzako topagunea |
| Kapitanenea Kalea | Armarriak dituzten etxeen kalea |
| Aņabitarte | Nabigatzaileak, baserritarrak eta ikasleak |
| Aitzeta | Trikuharriak berreskuratutako toponimoa |
| Txoritokieta | Gotorlekuaz gain, baserria, zutarria eta mendia |
| Zubitxo | Lehortutako padura |
| Morrongilleta | Kalezulo izatetik kale izatera |
| Santa Klara | Frantziako ateko errebala |
| Santa Maria Kalea | Udaletxetik itsasora joateko bidea |
| Mikelazulo | Txoko xarmangarria Nafarroako bidean |
| Arramendi | Gertakizunei begira talaiatik |
| Bizarain | Jatorrizko izena galdu duen mendia |
| Landarbaso | Lehen populatzaileen bizilekua |
| Aņarbe | Historiako pasarte aberatsa urpean |
| Altzate | Lehen izena berreskuratuko duen auzoa |
| Basanoaga | Herria eraikitzeko kokapen berria |
| Markola | Iratxoen basoa omen |
| Listorreta | Nestor Basterretxearen eskultura ikusgai |
| Perurena | Txirrindulari ospetsuaren baserria |
| Erdialdea | Harresitutako hiribilduaren oinordeko |
| Zamalbide | Eraldaketa sakonak pairatzen ari den nekazal ingurua |
| Etxeberrieta | Oiartzun ibaiaren beste aldea |
| Pontika | XV. mendeko baserria, herriko zaharrenetakoa |
| Itzieta-Iztieta | Itsasoari irabazitako lurra |
| Kaputxinoak | Komentua Matxingo lurmuturrean |
| Lartzabal | Igande arratsaldetako Touring-aren partidu haiek. |
| Ondartxo | Azken ontziolan egindako ontziaren uretaratzea. |
| Olibet | Hortik datorkigu gaileteroak goitizena. |
| Txirrita | Bertsolariak ezaguna egin zuen baserria |
| Gaztaņedo | Sorgina erratz gainean |
| Sorginzulo | Izenez aldatu zen auzoa |
| Fanderia | Fanderiako pentsuak ez merkeenak, bai onenak! |
| Gabirierrota | Burdinola, errota, baserria eta, azkenik, auzoa. |
| Alaberga | Linea elektrikoa izan zuen lehen baserria. |
| Agustinak | Moja Agustindarrak auzoko lehen populatzaileak. |
| Beraun | Arditurriko berunaren hustutokia. |
